Cả Cục nghiệp vụ trinh sát viên chúng tôi chỉ độc nhất có 1 chiếc hiệu Canon
Phác họa chân dung Tuổi Bính Tý (1936). Thú thực, sự cần mẫn, niềm đam mê của Trần Mạnh Thường có “lây” đôi chút sang tôi. 000 trang. “Nghệ” ở đây là giới nghệ sĩ trên thảy các loại hình nghệ thuật: Từ sân khấu, điện ảnh, nhiếp ảnh, âm nhạc, tạo hình, tới văn sĩ, thi sĩ… Chẻ từng loại hình ấy ra, còn bao thứ đặc trưng, đặc thù.
Ngày chủ nhật, tới nhà sách Tràng Tiền, cắm cúi vào quầy sách liên can tới nhiếp ảnh, bấm bụng mua vài cuốn mong mỏng để khỏi mang tiếng là đi xem sách. Những bức ảnh tôi tự làm thời đó, thời máu lửa của cuộc chiến tranh. Tất nhiên quơ các chuyến xuất ngoại của anh đều do cá nhân chủ nghĩa tự túc. Còn lý luận về môn nghệ thuật này kể như mù tịt. Nghiên cứu mấy chục cuốn báo ảnh, tôi phát hiện một tác giả có tần số tác phẩm và bài viết xuất hiện nhiều.
000 trang: Almanach những địa danh du lịch nổi tiếng thế giới và Các tác giả văn chương Việt Nam (từ thời Đinh - Lê - Lý - Trần tới nay). Thực bụng về số lượng là 2, nhưng chiếc Zenis cổ thì đã hỏng từ lâu. Máy được giao cho tôi, công tác ở phòng Chính trị, quản lý. Sách gồm 2 tập, gần 3.
Ba năm tiếp theo, năm 2011, nỗi ấp ôm của Trần Mạnh Thường hàng chục năm để anh cho ra đời cuốn Đại tướng Tổng tư lệnh Võ Nguyên Giáp.
Có thể nói, đây là cuốn sách ghi dấu ấn lịch sử về sách ảnh Việt Nam , biểu hiện quờ quạng thân sự thế nghiệp và cuộc thế hoạt động cách mệnh của vị danh tướng lẫy lừng chuẩn y hình ảnh.
Lại tự nhủ mình: Thôi đành “gặm” dần. Sau đó chuyển sang công tác tại Nhà xuất bản Văn hóa - thông báo; Nhà xuất bản Thông tấn; tùng san Nhiếp ảnh; dự giảng dạy tại Khoa Nhiếp ảnh Trường Đại học sàn diễn - Điện ảnh; tham dự chương trình Giáo dục từ xa của Đài Tiếng nói Việt Nam. Tạm gọi là một anh thợ ảnh “bồi”. Một kỷ niệm sâu sắc, tôi phải mang ơn Trần Mạnh Thường, ấy là thời mới quen nhau, đọc bài viết của tôi đăng trên một tờ báo có tranh minh họa, trầm tư mặc tưởng phút giây, anh nhỏ nhẹ buông lời nhận xét: “Bài viết hay, tiếc rằng, ví có một bức ảnh thời đó (thời ở chiến trận Bến Tre) thay cho minh họa thì giá trị biết bao”.
Năm 1959 du học tại Cộng hòa Dân chủ Đức (chuyên ngành nhiếp ảnh). Trước năm 1954 Trần Mạnh Thường đi học Thiếu sinh quân tại vùng kháng chiến Hà Tĩnh. Tự học để biết và làm. Nói là nghỉ, nhưng chỉ là trên danh nghĩa. Cái “lây” căn bản ấy là sự tích lũy và trân trọng tư liệu. Kể từ khi gặp gỡ chính thức và trở thành quen thói, anh đã động viên và cổ vũ tôi rất nhiều.
Quả là gừng càng già càng cay. Nghiên cứu kỹ thì thấy anh thuận cả hai tay. Tôi tự nhủ mình: “Thôi thì… đã trót đâm lao, đành phải theo lao”. Có như thế mới dễ tạo mối quan hệ, mới tiếp cận được địa bàn.
Để hoàn chỉnh cuốn sách, anh đã phải lần theo dấu chân Bác tới một số quốc gia: Pháp, Mỹ, Đức, Thái Lan… để sưu tầm và rà soát tư liệu hoàn chỉnh cuốn sách. Ngẫm lại, lời khen của bạn bè có lý.
Chưa hết, điều mà Trần Mạnh Thường đã tạo sự bất ngờ cho mỗi chúng ta, đó là cuối quý III năm nay, Nhà xuất bản Văn hóa - Thông tin vừa phát hành cuốn sách ảnh của anh. Cuốn sách đã được giới văn học nước nhà hoan nghênh động viên và nghe như nó đã loang sang nhiều nước, trong đó có Hợp chủng quốc Hoa Kỳ và được bổ sung vào danh sách 6 tác phẩm tiêu biểu của Trần Mạnh Thường được trưng bày tại thư viện thủ đô nước Mỹ.
Xin phải thưa ngay để tránh sự hiểu lầm. Gương người soi sáng cho ta Mươi mười lăm năm trở lại đây, bạn hữu khen tôi viết đều, viết khỏe. Năm 2000, nghỉ chế độ hưu trí.
Thời đó, máy ảnh hiếm lắm. Từ tri thức cơ bản về nhiếp ảnh; Nhiếp ảnh và cuộc sống; Lịch sử nhiếp ảnh thế giới; Những nhà nhiếp ảnh lừng danh thế giới và Việt Nam; Nhiếp ảnh - lý luận và phê bình; Nghệ thuật nhiếp ảnh màu… Về biên soạn sách và sách ảnh, điểm qua những tác phẩm chính: Việt Nam - Di tích và thắng cảnh (được tặng giải Nhất của Hội Nghệ sĩ nhiếp ảnh Việt Nam); Việt Nam - Di tích và cảnh đẹp; Hà Nội xưa và nay; Huế - Di sản văn hóa thế giới; Sài Gòn - thị thành Hồ Chí Minh 300 năm; non sông Hạ Long; Nét xưa Hà Nội; Sơn La - sơn hà con người và tiềm năng… đồng chủ biên hàng chục đầu sách cùng thể loại.
Rồi nữa, mấy năm trước, anh cho phát hành cuốn 10 nhân vật lừng danh thế giới , thì năm 2010, Trần Mạnh Thường đã dựng lên một lượng nhân vật “khủng”, đó là cuốn: 1. Muốn biết, phải tự tìm cách mà biết…”. Đơn vị trinh sát nào cần phục vụ cho kế hoạch chuyên án thì phải đăng ký mượn.
Sự đam mê của Trần Mạnh Thường là vậy. Hai vị gặp riêng nhưng nội dung đều toát lên một vấn đề rằng: “Cục ta là đơn vị làm tham mưu giúp các cơ quan Trung ương trong công tác bảo vệ an ninh nội bộ và an ninh trên lĩnh vực văn hóa - tư tưởng. Năm 1964 về nước, công tác tại Báo ảnh thuộc Thông tấn xã Việt Nam. Về sách văn học - Văn hóa - Khoa học kỹ thuật.
Xin điểm qua một số đầu sách thuộc mảng đề tài này: Danh nhân thế giới về khoa học kỹ thuật và văn học nghệ thuật; Những tuyệt tác văn chương thế giới; Những di sản nổi danh thế giới; Almanach văn hóa giáo dục; Những đô thị lừng danh thế giới; Những phụ nữ nức danh thế giới; Việt Nam - Văn hóa và du lịch; Từ điển các tác giả văn học Việt Nam thế kỷ XX… Ngần đó tư liệu về Trần Mạnh Thường, có thể đánh giá về anh - một con người cần mẫn, tường tận, cẩn trọng, say mê với nghề cầm máy, cầm bút như đam mê người tình! Song, tác giả bài viết này còn thấy ở anh, một Trần Mạnh Thường đồ sộ, một Trần Mạnh Thường rực lửa đã liên tục phá kỷ lục của chính mình lại nằm ở thời đoạn 13 năm kể từ khi nghỉ chế độ hưu trí.
Khu cư xá Hoàng Cầu tiết Thu năm 2013. Năm 2012, anh cho phát hành cuốn Di sản thế giới ở Việt Nam. Cái món báo chí, văn chương, thơ phú đã có chút “vốn liếng” từ chiến trường.
Người đó là Trần Mạnh Thường. Không phải chỉ trên lĩnh vực nhiếp ảnh mà còn loang sang nhiều lĩnh vực khác như văn hóa, văn chương - nghệ thuật, lịch sử… Trên bảy mươi tuổi đời, Trần Mạnh Thường đã sưu tầm, nghiên cứu, soạn, sáng tác và đã cho ra đời trên 60 đầu sách thuộc nhiều lĩnh vực với đề tài phong phú
Một năm nghiên cứu, tìm hiểu một lĩnh vực. Sau đó chuyển ra Thanh Hóa học cấp III tại huyện Triệu Sơn. Tỷ như lĩnh vực sân khấu, cũng hàm chứa bao đặc trưng: Nghệ sĩ kịch nói, tuồng, chèo, cải lương, xiếc, dân ca các vùng, miền… Cái thứ: “Anh Pha ra tỉnh” như tôi quả là trăm nỗi khó khăn, bao điều nghịch lý.
Nó được mô tả từ xa xưa lắm, từ cái thời mà cậu thanh niên xứ Lệ Thủy, Quảng Bình cưỡi xe lửa vượt hàng vạn cây số sang Đông Âu du học, để 6 năm sau trở về mang theo khối lượng tài sản là mấy vali sách, toàn là sách nhiếp ảnh. Tôi quyết định “đột phá khẩu” khai mạc vào lĩnh vực nhiếp ảnh. Thời đó báo ảnh quý lắm. 000 (một nghìn) nhân vật nổi danh thế giới. Cố mày mò, nghiên cứu, học hỏi để khỏi rơi vào cảnh “suốt đời chỉ biết dựa cột mà nghe”.
Với 750 tác giả, độ dày 1. Biết tôi mê ảnh nên anh em trinh sát hi hữu đi địa bàn về là lại tặng vài cuốn. Cuốn sách tầm cỡ của một cơ quan nghiên cứu chuyên ngành. Tôi rơi vào số đó. Chúng tôi vẫn vui đùa đây là “mảng sách tay trái” của Trần Mạnh Thường.
Trong đó có những bức ảnh lần đầu tiên xuất hiện. Đặc biệt là có một số tác phẩm được giải thưởng. Thực tế 13 năm qua, ngọn đuốc đam mê nghề của Trần Mạnh Thường vẫn đang bừng cháy. Xin nêu vài con số so sánh: phải năm 2003 - Nhà xuất bản Hội Nhà văn phát hành cuốn tự vị tác giả văn chương Việt Nam thế kỷ XX do anh biên soạn.
Trần Mạnh Thường khẽ lắc đầu: “Tiếc quá, hình như anh em trẻ hiện thời ít quý tư liệu chiến tranh. Cái khó là trong mớ bòng bong nghệ thuật chuyên ngành kia làm sao mà nghiên cứu hết được.
Đưa anh xem bức ảnh trắng đen cũ mèm thời đó và tỏ bày: “Tôi đưa bức ảnh này, nhưng biên tập viên bảo rằng ảnh cũ quá, làm mất cái sang của tờ báo…”. Nếu như anh còn lưu được ảnh thời đó thì nên tận dụng cho những bài viết sau”.
Xuất mấy cuốn cũ cho các cháu ở quê bọc sách là tiếc hùi hụi. Sách dày trên 800 trang do Nhà xuất bản Văn hóa - Thông tin ấn hành. Nên chi, cán bộ thám thính địa bàn, ngoài nghiệp vụ an ninh, phải có kiến thức tối thiểu về chuyên ngành được giao trách nhiệm bảo vệ. Thậm chí có những sản phẩm từ tay ngược lại oách hơn tay phải. Nhất là khi nghe ông Dương Thông (Cục trưởng) và ông Quang Phòng (Phó cục trưởng) của tôi phán mà phát hoảng.
Xin cám ơn nghệ sĩ nhiếp ảnh, nhà nghiên cứu - lý luận phê bình nhiếp ảnh và văn học nghệ thuật Trần Mạnh Thường - người động viên cho niềm mê say sáng tác của tôi. Số là thời đầu quân về Cục nghiên cứu Bộ Tổng tư vấn (nay là Tổng cục II Bộ Quốc phòng), trước khi đi chiến trận “B”, tôi được các thầy dạy cho một số bài căn bản về công tác tình báo, trong đó có nghề nhiếp ảnh.
Bởi có thông thuộc chút ít về nghề này. Hầu hết những cuốn sách khổng lồ lại xuất hiện ở tuổi này. Nó không thuần tuý là một cuốn kỷ yếu của Hội văn chương, mà được tác giả sưu tầm, nghiên cứu rất kỹ, rất sâu, kèm theo đánh giá những tác phẩm tiêu biểu của từng tác giả. Vui thì có vui, nhưng khi ngồi bên Trần Mạnh Thường lại thấy ngượng trước hình ảnh “một đô vật hội làng với một lực sỹ thượng hạng”.
Tôi phải lưu thật kỹ để nghiên cứu. Cái học lúc đó đa số là tự phát, vừa làm vừa học, vừa nghiên cứu. Sinh quán: Xã Sơn Thủy, Lệ Thủy, Quảng Bình. Hãy đi từ dễ tới khó. 365 trang, thì 5 năm sau (2008), anh đã cho ra đời tới 2 cuốn sách đồ sộ với gần 4. Nếu không sẽ rơi vào hoàn cảnh “biết thì loáng thoáng, không biết thì dựa cột mà nghe”.
Sưu tầm đôi nét tiểu sử tác giả, tôi bỗng mê anh, thầm coi anh là “người thầy bí mật” của mình. Chả hiểu run rủi thế nào, khi chấm dứt chiến tranh, rời quân ngũ, khoác chiếc ba lô “con cóc” còn vương bụi chiến trận chuyển ngành, tôi lại rơi ngay vào nơi phải thường xuyên xúc tiếp với rặt “dân nghệ”.
Cốt là Báo ảnh Việt Nam. Xong việc phải trả ngay. Con đường tự mày mò nghiên cứu lĩnh vực nhiếp ảnh của tôi Ngẫm chuyện đời kể cũng lạ.
Song, căn nguyên sâu xa tạo nên hiện tượng ấy lại là điều “bí mật”. Vậy mà, chỉ “đơn thương độc mã” một Trần Mạnh Thường thực hành. Một cuốn sách hoành tráng, khổ lớn, trên 300 trang với tên gọi: chủ toạ Hồ Chí Minh với nền Ngoại giao cách mạng Việt Nam. Bước đi trước tiên của tôi là vào thư viện Bộ Công an, thời đó ở số 15 Trần Bình Trọng để tìm tài liệu và sách can dự tới nhiếp ảnh, nghe ở đâu có triển lãm ảnh là mò tới xem.
Thế là từ đó, những bài viết về đồng đội, những ký sự trận mạc của tôi đều có ảnh minh họa. Thời đó, cả nước khó khăn, ngoài giờ làm việc, ai cũng phải bươn chải lo cho cuộc sống thường nhật nên chưa có phong trào đua khoe bằng cấp, học vị như bây giờ. Biết lắp và gỡ phim, biết chụp ảnh, biết tráng phim trong buồng tối, kể cả ban ngày không có buồng tối; biết đọc tài liệu trên phim bằng kính lúp (đây là công việc đẵn); biết in và phóng ảnh… tạm gọi là một anh thợ ảnh nghiệp dư.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét